Tahvil nedir? Faiz yükselince tahvil fiyatı neden düşer?

Tahvil ve bono nedir?

Tahvil, borç almak isteyen bir devletin ya da şirketin çıkardığı borç senedidir. Tahvili alan kişi borç vermiş olur; karşılığında belirli tarihlerde faiz ve vade sonunda anaparayı geri alır. Türkiye'de vadesi bir yıldan kısa olan devlet borçlanma senetlerine hazine bonosu, daha uzun olanlara devlet tahvili denir.

• Nominal değer: vade sonunda geri ödenecek anapara.
• Kupon: dönemsel olarak ödenen faiz. Kuponsuz senetler iskontolu satılır; getiri, alış fiyatı ile nominal değer arasındaki farktır.
• Vade: borcun geri ödeneceği tarih.
• Getiri (faiz): tahvilin bugünkü fiyatından alınıp vadeye kadar tutulduğunda sağlayacağı yıllık getiri. Haberlerde 'tahvil faizi' denince bu kastedilir.

Faiz ile fiyat neden ters hareket eder?

Bir tahvilin kuponu çıkarıldığı gün sabitlenir. Piyasadaki faizler sonradan yükselirse, yeni çıkarılan tahviller daha yüksek kupon öder; eski tahvili kimse aynı fiyattan almak istemez. Eski tahvilin fiyatı, getirisi yeni faiz düzeyine eşitlenene kadar düşer. Faizler düştüğünde tersi olur.

Basit bir örnek (uydurma rakamlar, bir yıl vadeli tek kuponlu tahvil):

1. Nominal 100 TL, kupon %10. Vade sonunda 100 + 10 = 110 TL ödenecek.
2. Piyasa faizi %10 iken fiyat: 110 ÷ 1,10 = 100 TL.
3. Piyasa faizi %12'ye çıkarsa fiyat: 110 ÷ 1,12 ≈ 98,21 TL.
4. Piyasa faizi %8'e inerse fiyat: 110 ÷ 1,08 ≈ 101,85 TL.

Vade uzadıkça risk neden artar? Durasyon

Yukarıdaki örnekte faizin 2 puan artması fiyatı yaklaşık %1,8 düşürdü. Aynı artış 10 yıl vadeli bir tahvilde çok daha büyük bir fiyat düşüşü yaratır, çünkü daha düşük kupon çok daha uzun süre katlanılacak bir dezavantajdır. Tahvilin faiz değişimine duyarlılığının ölçüsüne durasyon denir; vade uzadıkça ve kupon düştükçe durasyon artar.

Bu yüzden faiz beklentisi değiştiğinde en sert hareketi uzun vadeli tahviller yapar. Vadeye kadar tutulan bir tahvilde ara dönemdeki fiyat düşüşü gerçekleşmiş bir kayıp değildir; ama tahvil vadeden önce satılırsa kayıp gerçekleşir.

Tahvil türleri

• Sabit kuponlu: kupon baştan bellidir; faiz değişimine en duyarlı türdür.
• Değişken faizli: kupon belirli bir referans faize göre dönemsel olarak güncellenir; fiyat faiz değişiminden daha az etkilenir.
• Enflasyona (TÜFE'ye) endeksli: anapara enflasyona göre güncellenir; yatırımcıya reel getiri sunar.
• Eurobond: devletin ya da şirketin yabancı para cinsinden, uluslararası piyasada çıkardığı tahvildir.
• Özel sektör tahvili: şirketlerin çıkardığı tahvildir; şirketin geri ödeme riski nedeniyle genellikle devlet tahvilinden daha yüksek getiri sunar.

Tahvil faizleri neden herkesi ilgilendirir?

Devlet tahvili faizi, bir ülkede borç almanın taban maliyetidir. Kredi faizleri, şirketlerin borçlanma maliyeti ve hisse senetlerinin değerlemesi bu tabana göre şekillenir. Tahvil faizleri ayrıca piyasanın enflasyon ve merkez bankası beklentilerini gösterir. Türkiye tahvilleri hakkındaki görüşler için tahvil sayfasına, küresel referans faiz için ABD 10 yıllık tahvil rehberine bakın.