İçeriğe geç
Makro

Enflasyon nedir? TÜFE nasıl hesaplanır, çekirdek enflasyon ne demek?

Enflasyon, ekonomi yorumlarında en sık geçen ama en az açıklanan kavramlardan biridir. Her ay açıklanan TÜFE rakamı faiz kararlarını, kuru ve maaş zamlarını etkiler. Bu yazıda enflasyonun nasıl ölçüldüğünü, aylık ve yıllık rakamın farkını ve yorumcuların neden 'çekirdek enflasyona' baktığını anlatıyoruz.

· 3 dk okuma · Analist Ne Diyor editörlüğü

Enflasyon nedir?

Enflasyon, mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin sürekli artmasıdır. Tek bir ürünün pahalanması enflasyon değildir; fiyatların geneli yükseldiğinde paranın satın alma gücü azalır. Bunun tersi, fiyatların genel düzeyinin düşmesi ise deflasyondur; enflasyonun yavaşlaması (dezenflasyon) ile karıştırılmamalıdır.

  • Enflasyon: fiyatlar artıyor.
  • Dezenflasyon: fiyatlar artmaya devam ediyor ama artış hızı yavaşlıyor.
  • Deflasyon: fiyatların genel düzeyi düşüyor.

TÜFE nasıl hesaplanır?

Türkiye'de resmî enflasyon, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) ile ölçülür ve her ayın başında bir önceki ay için açıklanır. Hesap kabaca üç adımdan oluşur:

  1. Sepet: hanelerin tükettiği yüzlerce mal ve hizmetten oluşan temsilî bir liste belirlenir (gıda, kira, ulaşım, giyim, eğitim…).
  2. Ağırlıklar: her kalemin hane bütçesindeki payı hesaplanır. Bütçede büyük yer tutan kalemin fiyat değişimi endeksi daha çok etkiler.
  3. Fiyat derleme: ülke genelinde belirli noktalardan düzenli olarak fiyat toplanır ve ağırlıklarla birleştirilerek endeks değeri bulunur.

Ağırlıklar ortalama bir haneyi temsil eder. Bu yüzden kişisel enflasyonunuz resmî rakamdan farklı olabilir: kirada oturan, uzun yol giden ya da bütçesinin çoğunu gıdaya ayıran bir hane fiyat artışını farklı hisseder.

Aylık ve yıllık enflasyon farkı, baz etkisi

Aylık enflasyon, endeksin bir önceki aya göre değişimidir. Yıllık enflasyon ise geçen yılın aynı ayına göre değişimdir ve son 12 aylık artışların birikimini gösterir. Aylık oranlar bileşik büyür:

Yıllık ≈ (1 + aylık₁) × (1 + aylık₂) × … × (1 + aylık₁₂) − 1Örnek: her ay %2 artış → 1,02¹² − 1 ≈ %26,8 (yalnızca örnek)

Baz etkisi, yıllık rakamın bu yılki aydan çok geçen yılın aynı ayındaki artıştan etkilenmesidir. Geçen yıl o ay çok yüksek bir aylık artış varsa, bu ay hesaptan düşer ve yıllık enflasyon, fiyatlar hâlâ artıyor olsa bile hızla gerileyebilir. Yorumcuların 'baz etkisiyle düşüş' dediği budur.

Çekirdek enflasyon ve ÜFE

Bazı fiyatlar çok oynaktır ya da para politikasının etki alanı dışındadır: enerji, işlenmemiş gıda, alkol-tütün ve altın gibi. Çekirdek enflasyon göstergeleri bu kalemleri çıkararak fiyat artışının kalıcı eğilimini görmeye çalışır. Merkez bankaları faiz kararında çoğu zaman manşet rakamdan çok bu eğilime bakar.

ÜFE (Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi) ise üreticilerin sattığı ürünlerin fiyatını ölçer. Üretici maliyetlerindeki artış zamanla tüketici fiyatlarına yansıyabildiği için ÜFE, TÜFE için bir öncü gösterge olarak izlenir.

Enflasyon piyasaları nasıl etkiler?

Aşağıdaki ilişkiler sık gözlenir ama her dönemde aynı şekilde işlemez:

  • Faiz: beklenenden yüksek enflasyon, merkez bankasının faizi daha uzun süre yüksek tutacağı beklentisini güçlendirir. Ayrıntı için faiz kararı rehberine bakın.
  • Kur: yurt içi enflasyon ticaret ortaklarından yüksek kaldıkça paranın değer kaybetme eğilimi artar; bu, dolar/TL tartışmalarının merkezindedir.
  • Altın: enflasyona karşı değer saklama aracı olarak anılır; ancak altın fiyatını reel faiz ve dolar da güçlü biçimde etkiler.
  • Mevduat: faiz enflasyonun altında kalırsa birikimin satın alma gücü azalır. Reel getiri hesabını mevduat rehberinde anlattık.

Şimdi bu konuda kim ne diyor?

Son 30 günde takip ettiğimiz YouTube ekonomi yorumcularının konuyla ilgili varlıklardaki görüş sayımı. Bu bir öneri değil, sayımdır.

Dolar₺49,83
4/8GÖZLEMLE

8 analistin 4'ü GÖZLEMLE diyor, 3'ü ALIM yönünde, 1'i BEKLE diyor

6 yerli·2 yabancı
Altın₺6.460
7/14GÖZLEMLE

14 analistin 7'si GÖZLEMLE diyor, 6'sı ALIM yönünde, 1'i BEKLE diyor

8 yerli·6 yabancı
Mevduat ve para fonları
3/4ALIM

4 analistin 3'ü ALIM yönünde, 1'i GÖZLEMLE diyor

2 yerli·2 yabancı
Tahvil
4/10GÖZLEMLE

10 analistin 4'ü GÖZLEMLE diyor, 3'ü ALIM yönünde, 3'ü SATIŞ yönlü

3 yerli·7 yabancı

Sık sorulan sorular

TÜFE ne zaman açıklanır?

TÜİK, TÜFE'yi her ayın başında bir önceki ay için açıklar. Kesin tarih TÜİK'in yayın takviminde yer alır.

Aylık enflasyon %2 ise yıllık enflasyon %24 mü olur?

Hayır. Aylık oranlar bileşik büyür; her ay %2 artış yaklaşık %26,8 yıllık enflasyona karşılık gelir (örnek hesap).

Çekirdek enflasyon nedir?

Enerji, işlenmemiş gıda, alkol-tütün ve altın gibi oynak kalemler çıkarıldığında kalan fiyat artışıdır. Fiyatların kalıcı eğilimini görmek için kullanılır.

Baz etkisi nedir?

Yıllık enflasyonun, geçen yılın aynı ayındaki artıştan etkilenmesidir. Geçen yıl o ay yüksek bir artış varsa, bu yılki yıllık rakam fiyatlar artmaya devam etse bile düşebilir.

İlgili yazılar

MakroFaiz kararı piyasaları nasıl etkiler? Dolar, altın, borsa ve tahvilPolitika faizi değişince dolar, altın, borsa, tahvil ve konut nasıl etkilenir? Faiz ile varlık fiyatları arasındaki ilişkiyi, ilişkinin ne zaman bozulduğunu ve beklentinin rolünü anlattık.Faiz ve birikimMevduat faizi nasıl hesaplanır? Stopaj, net getiri ve reel getiriVadeli mevduatta brüt ve net faiz getirisi nasıl hesaplanır? Stopaj kesintisi, gün hesabı, vadeyi yenileyince bileşik getiri ve enflasyondan arındırılmış reel getiri formülü.DövizDolar kuru neye göre belirlenir? Kuru etkileyen temel etkenlerDolar/TL kurunu belirleyen etkenler: Merkez Bankası faizi, enflasyon farkı, cari denge, rezervler, küresel dolar ve risk iştahı. Kur kim tarafından belirlenir, neden tahmin edilmesi zor?

Yatırım tavsiyesi değildir. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; kişiye özel değildir ve yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Rakamlar yalnızca örnektir. Hata görürseniz bize yazın; yöntemimiz için metodoloji sayfasına bakın.